De laatste dagen zullen er heel wat hobbyisten de effecten hebben ervaren van hittestress in het aquarium. De komende dagen zullen niet veel beter zijn. Bij hittestress is temperatuur vreemd genoeg niet de primaire vijand, wel de andere parameters die daarbij samenhangen. Moeten we voorbij de graden Celsius kijken, en focussen op zuurstoftekorten, lichtstress en instabiliteit?
Nieuwe inzichten tonen dat hitte niet de primaire vijand is, maar eerder een katalysator van heel wat andere factoren die een negatieve invloed kunnen hebben op het aquarium. Warmte versnelt immers alle biologische processen, waardoor er een hogere zuurstofvraag ontstaat, in combinatie met een lagere zuurstofopslag. En zoals iedereen weet: zuurstof is voor elk levend wezen cruciaal. Zelfs koralen ademen sneller. Vissen hebben meer zuurstof nodig en ook bacterieën worden actiever.
Dat legt meteen uit waarom hulpmiddeltjes zoals de installatie van ventilatoren en pompen zo belangrijk zijn: zij grijpen in op het niveau van de zuurstof door verdamping te stimuleren en wateragitatie te bevorderen. Warm water houdt minder zuurstof vast, waardoor er tijdens hittegolven een rif ontstaat dat onder stress komt te staan. Er is meer zuurstofvraag, maar minder voorhanden. Twee aquaria met dezelfde temperatuur kunnen dus een volledig andere ervaring hebben tijdens een hittegolf. Het ene zal geen last ondervinden, terwijl het andere op sterven ligt.
Wanneer koraalverbleking zichtbaar is, is het echter al te laat. De zooxanthellae die energie leveren aan het koraal voor groei, kleur en calcificatie, worden afgestoten. Maar voor dat gebeurt, is er al een hele tijd een hittestressreactie aan de gang. Fotosynthese begint minder efficiënt te worden. Er ontstaan Reactive Oxygen Species (ROS), reactieve moleculen die zowel algen als koraalcellen beschadigen. Koralen kunnen dit proces een tijdje onderdrukken, maar wanneer de hittestress aanhoudt, zullen de zooxanthellae toch uitgestoten worden.
Nachtwacht
Vreemd genoeg brengt de nacht in dit geval geen raad zoals vaak gedacht wordt. Hoewel de temperatuur veelal dalend is, blijven de biologische processen verderwerken. Fotosynthese stopt, maar de ademhaling van de aquariumbewoners doet dat niet. Er is dus minder zuurstof voorhanden, en de zuurstofniveaus bereiken veelal hun laagste punt net voor zonsopgang.
De zuurstofniveaus tijdens de nacht beheersen, blijkt dus cruciaal. Eén manier waarop dit gedaan kan worden is door te spelen met de maanlichtstand van de aquariumverlichting. Veel aquarianen zetten dit immers aan om ook ’s avonds te genieten van hun rif. Maar té veel nachtverlichting kan de natuurlijke balans verstoren.
Elke watt die verbruikt wordt, wordt bovendien omgezet in hitte die zich in het aquariumsysteem vastzet. Beter is om te mikken op zoveel mogelijk PAR, in plaats van puur wattage. Bij de aankoop van een verlichtingsarmatuur loont het dus de moeite om naar deze verhouding te kijken, net als de mogelijkheid om de nachtverlichting te begrenzen.
Beweging en verdamping
Doordat hitte vooral een zuurstofprobleem veroorzaakt, is de oplossing te vinden in het toevoegen van extra zuurstof. Waterbeweging is daar een grote hulp in, want water vervoert zuurstof, verwijdert afvalproducten en levert voedingsstoffen aan. Circulatie is dus cruciaal, en eens te meer tijdens periodes van hittestress.
Door de stromingspompen ook naar boven te richten zorgen ze voor agitatie, wat extra zuurstofuitwisseling oplevert. Koolstofdioxide kan zo ook ontsnappen uit het water.
Waterverdamping is het tweede mechanisme dat onze aquaria veilig houdt. Evaporatie zorgt voor verkoeling. Hitte-energie wordt zo verwijderd uit het systeem. Maar evaporatie zorgt ook voor enkele problemen. Zo is er instabiliteit door de schommelende zoutniveaus, een meerverbruik van RO water en een afhankelijkheid van auto top off systemen. Stabiliteit behouden wordt dus moeilijker.
Tijdens hittegolven is het dus van belang om aandacht te hebben voor de signalen van de bewoners: koraalpoliepen die niet meer uitstaan, verhoogde slijmproductie, koraalverbleking en zelfs weefselverlies. Ook vissen kunnen sneller naar adem beginnen happen, beginnen lethargisch te zijn of net hyperactief. Ongewervelden vallen vaker om en worden inactief. Algen vermenigvuldigen zich, en er kan een witte waas in het water ontstaan.
Snel actie ondernemen is de boodschap, maar ook weer niet te bruusk. Stabiliteit blijft immers de moeder van de porseleinwinkel.
